Uwagi do sposobu przygotowania, realizacji i interpretacji badania usług mieszkaniowych odwołujących się do metody Najpierw Mieszkanie

w związku z publikacją wyników badania zrealizowanego przez Fundację Najpierw Mieszkanie Polska we współpracy ze Stowarzyszeniem Klon/Jawor, dotyczącego programów Najpierw Mieszkanie oraz usług odwołujących się do wartości Najpierw Mieszkanie, przekazujemy poniższe stanowisko i uwagi.

Na wstępie chcemy podkreślić, że samo przeprowadzenie badania uznajemy za inicjatywę ważną i potrzebną. W Polsce wciąż brakuje systematycznych i porównywalnych danych dotyczących usług mieszkaniowych dla osób z doświadczeniem bezdomności, w tym programów Najpierw Mieszkanie, mieszkań wspomaganych, mieszkań treningowych, usług utrzymania mieszkania oraz innych form wsparcia mieszkaniowego. Każda próba zebrania danych w tym zakresie może stanowić istotny wkład w rozwój polityk publicznych i proces deinstytucjonalizacji usług.

Nasze uwagi nie są krytyką organizacji i instytucji realizujących różne programy mieszkaniowe. Przeciwnie — uważamy, że różnorodność usług mieszkaniowych jest potrzebna, a mieszkania wspomagane, treningowe, readaptacyjne, usługi utrzymania mieszkania, najem społeczny, wsparcie środowiskowe czy programy prewencji bezdomności mogą być bardzo wartościowymi elementami systemu. Nie każda dobra i potrzebna usługa mieszkaniowa musi jednak nazywać się Najpierw Mieszkanie / Housing First.

Doceniamy, że autorzy raportu wskazują, iż celem badania nie było rozstrzyganie, które programy są „prawdziwymi” programami Najpierw Mieszkanie. Właśnie dlatego szczególnie ważne jest, aby wyników badania nie przedstawiać jako diagnozy funkcjonujących programów Najpierw Mieszkanie w Polsce, lecz jako opis szerszego pola usług mieszkaniowych ze wsparciem, które w różnym stopniu odwołują się do zasad i wartości NM.

Najważniejsze zastrzeżenie dotyczy niejednoznacznego określenia przedmiotu badania. Badanie było komunikowane jako dotyczące organizacji działających według metody Najpierw Mieszkanie / Housing First, podczas gdy jego faktyczny zakres obejmował znacznie szerszą kategorię usług: programy Najpierw Mieszkanie, usługi oparte na wartościach NM, działania inspirowane NM, mieszkania treningowe, wspomagane, readaptacyjne, a także projekty planowane lub dopiero uruchamiane. Tak szeroki zakres badania sam w sobie może być uzasadniony, ale wymaga bardzo wyraźnego rozróżnienia typów usług i ostrożności w komunikowaniu wyników.

Zasady Housing First muszą być rozumiane całościowo i weryfikowane przez praktykę. Samo odwołanie się do wartości takich jak redukcja szkód, wybór, samostanowienie, relacja czy długoterminowe wsparcie nie przesądza jeszcze o zgodności z modelem Housing First, ponieważ wartości te występują także w innych podejściach i koncepcjach pracy społecznej. Kluczowe dla Housing First jest mieszkanie jako prawo człowieka, rozumiane nie jako jakikolwiek dach nad głową, ale jako realny dostęp do mieszkania godnego, bezpiecznego, dostępnego, możliwie trwałego i zgodnego — na ile to możliwe — z wyborem osoby.

W naszej ocenie należy również odróżniać deklarowane wartości NM od zasad i kryteriów wierności modelowi Housing First. W podejściu Pathways Housing First oraz w europejskim podręczniku Housing First Europe Guide nie chodzi wyłącznie o deklarację wartości, ale o praktyczne rozwiązania: szybki dostęp do mieszkania, brak warunków wstępnych, oddzielenie mieszkania od leczenia i wsparcia, zwykłe prawa lokatorskie, brak limitu czasu zamieszkania poza normalnymi warunkami najmu, wybór osoby, redukcję szkód oraz dostępność wsparcia tak długo, jak osoba go potrzebuje.

Z tego względu zgodność z metodą Najpierw Mieszkanie nie powinna być oceniana wyłącznie na podstawie deklarowanych wartości, ale poprzez analizę praktyki: sposobu dostępu do mieszkania, trwałości i standardu lokalu, praw lokatorskich, braku warunków wstępnych, oddzielenia mieszkania od leczenia i wsparcia, dobrowolności usług, możliwości wyboru oraz dostępności wsparcia tak długo, jak osoba go potrzebuje.

Szczególnej ostrożności wymaga interpretacja danych dotyczących trwałości mieszkania. Raport wskazuje, że w żadnym z programów uczestnicy nie mają umów gwarantujących bezterminowy dostęp do mieszkania, a znaczna część uczestników korzysta z mieszkań, do których dostęp zależy od okresu realizacji projektu. Taki wynik wskazuje na istotne ograniczenie zgodności wielu usług z pełnym modelem Housing First i powinien być jednym z głównych wniosków badania, a nie jedynie informacją poboczną.

Wątpliwości budzi także sposób doboru respondentów. Rozumiemy, że w przypadku Warszawy respondentem było Warszawskie Centrum Integracji „Integracyjna Warszawa” jako instytucja odpowiadająca za organizację i koordynację usługi. Jednocześnie z perspektywy oceny praktyki zgodnej z Housing First istotne byłoby także uwzględnienie poziomu bezpośrednich wykonawców i zespołów pracujących z uczestnikami, m.in. Fundacji Zamieszkani, Fundacji FORTIOR oraz TPBA Koło Warszawskie. To na poziomie codziennej pracy zespołów ujawnia się rzeczywista praktyka wsparcia, redukcji szkód, dobrowolności, reagowania na kryzysy i towarzyszenia osobom w mieszkaniach.

Dodatkową wątpliwość budzi objęcie badaniem programów będących w fazie uruchamiania lub bardzo wczesnego wdrażania. Dane dotyczące takich działań powinny być wyraźnie odróżnione od danych programów funkcjonujących od kilku lat, ponieważ mogą dotyczyć raczej założeń projektowych, przygotowywanych mieszkań i planowanych działań niż ustabilizowanej praktyki realizacji Housing First.

Ponieważ badanie było współfinansowane ze środków publicznych, szczególnie istotne jest jasne opisanie metodologii, kryteriów doboru respondentów, ograniczeń interpretacyjnych oraz zasad udostępniania danych organizacjom uczestniczącym i interesariuszom polityk publicznych.

Rekomendujemy, aby w dalszej komunikacji wyników i kolejnych badaniach jednoznacznie rozróżniać:

1. programy Najpierw Mieszkanie spełniające podstawowe zasady modelu;
2. programy oparte na metodzie Najpierw Mieszkanie, ale z określonymi odstępstwami;
3. programy inspirowane wartościami Najpierw Mieszkanie;
4. projekty w fazie przygotowania lub uruchamiania;
5. mieszkania treningowe, wspomagane, readaptacyjne i inne usługi mieszkaniowe ze wsparciem.

Podsumowując, badanie może być ważnym wkładem w debatę o usługach mieszkaniowych i deinstytucjonalizacji, pod warunkiem że jego wyniki będą interpretowane ostrożnie, z pełnym rozróżnieniem programów Housing First od innych wartościowych, ale odmiennych form wsparcia mieszkaniowego.

W załączeniu przekazujemy pełne stanowisko.

Z poważaniem,

Piotr Olech
Polskie Stowarzyszenie Najpierw Mieszkanie